Cztery główne cykle Dzogczen w tradycji Yungdrung Bön

W tradycji Yungdrung Bön spotykamy wiele nazw odnoszących się do Dzogczen: A-Khrid, Zhang Zhung Nyen Gyud, Gyalwa Chaktri, Drakpa Korsum, Yangtse Longchen, Yetri Thasel czy Namkha Truldzo. Nie są to jednak określenia tego samego rodzaju.

Niektóre nazwy oznaczają całe cykle nauk i linie przekazu, inne teksty źródłowe, komentarze albo praktyczne przewodniki prowadzące ucznia przez kolejne etapy medytacji. Aby prawidłowo rozumieć miejsce danego tekstu, trzeba odróżniać kilka poziomów.

Yungdrung Bön → Dzogczen → określony cykl przekazu → tekst źródłowy → komentarz lub przewodnik praktyki

Przykładowo Gyalwa Chaktri nie jest osobną linią Dzogczen. Jest stopniowym przewodnikiem praktyki należącym do cyklu Zhang Zhung Nyen Gyud. Podobnie Yangtse Longchen jest obszernym objaśnieniem związanym z cyklem Drakpa Korsum, a Namkha Truldzo objaśnia nauki Yetri Thasel.

Sutra, tantra i Dzogczen

Jedna z podstawowych klasyfikacji nauk Yungdrung Bön rozróżnia trzy sposoby podążania ścieżką:

• Sutra – droga wyrzeczenia;
• Tantra – droga transformacji;
• Dzogczen – droga samowyzwolenia.

Na drodze sutry praktykujący stopniowo porzuca przyczyny cierpienia oraz rozwija współczucie, właściwe postępowanie i mądrość. W tantrze doświadczenie jest przekształcane za pomocą wizualizacji, mantry, praktyk bóstwa medytacyjnego oraz pracy z ciałem, oddechem, kanałami i energiami.

Istotą Dzogczen jest natomiast bezpośrednie rozpoznanie naturalnego stanu umysłu. Myśli, emocje i doświadczenia nie muszą być ani odrzucane, ani przekształcane. Dzięki właściwemu rozpoznaniu mogą wyzwalać się w chwili, w której powstają.

Dzogczen nie oznacza jednak jednej księgi ani jednej metody medytacji. W jego obrębie zachowały się różne kompletne cykle nauk, mające własne teksty, historie przekazu i sposoby prowadzenia praktykującego.

Trzy czy cztery główne przekazy?

W tradycji występuje określenie A-Dzog-Nyen Sum, czyli „A, Dzog i Nyen – trzy”. Odnosi się ono do trzech klasycznych przekazów:

• A – A-Khrid;
• Dzog – cykl Dzogczen związany z Drakpa Korsum i Yangtse Longchen;
• Nyen – Zhang Zhung Nyen Gyud, czyli Ustny Przekaz Zhang Zhung.

W bardziej rozbudowanej klasyfikacji praktycznej wyodrębnia się natomiast cztery główne cykle Dzogczen Yungdrung Bön:

1. A-Khrid, nazywany również A-Tri;
2. Zhang Zhung Nyen Gyud;
3. Drakpa Korsum, wraz z obszernym objaśnieniem Yangtse Longchen;
4. Yetri Thasel, wraz z komentarzem Namkha Truldzo.

Taki poczwórny układ jest stosowany między innymi w wieloletnich programach medytacyjnych Gomdra w Shenten Dargye Ling. Kolejne programy Gomdra zostały poświęcone właśnie tym czterem cyklom.

1. A-Khrid – instrukcje prowadzące do pierwotnego stanu

A-Khrid, wymawiany także jako A-Tri, oznacza „prowadzenie do A” albo „instrukcje prowadzące do pierwotnego stanu symbolizowanego przez literę A”. Biała litera A symbolizuje pierwotną czystość, pustkę oraz mądrość naturalnego stanu.

Nie oznacza to, że cały system sprowadza się do koncentracji na literze A. Litera może być używana jako podpora medytacji, ale zasadniczym celem jest przekroczenie zależności od podpory i bezpośrednie rozpoznanie natury umysłu.

Pochodzenie i rozwój systemu

Za mistrza, który nadał naukom A-Khrid klasyczną, stopniową postać, uważa się Meu Gongdzö Ritrö Chenpo, żyjącego w latach 1038–1096. Ułożył on praktykę w osiemdziesiąt okresów medytacyjnych.

W kolejnych pokoleniach przekaz został przedstawiony w bardziej zwięzłych formach. Azha Lodrö Gyaltsen ujął go w trzydziestu okresach, a Dru Gyalwa Yungdrung, żyjący w XIII wieku, skomponował znany do dzisiaj przewodnik obejmujący piętnaście sesji.

Nie chodziło o „redagowanie” tekstu w dzisiejszym, wydawniczym znaczeniu. Kolejni mistrzowie układali otrzymane nauki i instrukcje w formie odpowiadającej potrzebom praktykujących, zachowując pełną drogę od przygotowania aż do urzeczywistnienia.

Najważniejsze teksty A-Khrid

A-Khrid jest nazwą całego cyklu. Piętnaście sesji to najbardziej rozpowszechniony przewodnik praktyki należący do tego przekazu, a nie pełna definicja całej linii.

System prowadzi praktykującego przez przygotowanie, uspokojenie umysłu, badanie jego natury, bezpośrednie rozpoznanie, stabilizację oraz integrację naturalnego stanu z myślami, emocjami, działaniem, snem i codziennym życiem.

2. Zhang Zhung Nyen Gyud – Ustny Przekaz Zhang Zhung

Zhang Zhung Nyen Gyud oznacza Ustny lub Słuchowy Przekaz Zhang Zhung. Jest jednym z najważniejszych cykli Dzogczen w tradycji Yungdrung Bön.

Określenie „ustny” nie oznacza jedynie, że nauczyciel odczytuje tekst na głos. Wskazuje na linię, w której instrukcje były przekazywane bezpośrednio od urzeczywistnionego mistrza do ucznia.

Centralną postacią tej linii jest Tapihritsa. Otrzymał on nauki od swojego nauczyciela Tsepunga Dawa Gyaltsena, a następnie przekazał je Gyerpungowi Nangzherowi Lödpo. Według tradycji nauki zostały wówczas po raz pierwszy zapisane w języku Zhang Zhung jako cztery części przekazu.

Teksty i linie instrukcji

Zhang Zhung Nyen Gyud nie jest jedną księgą. Jest rozległym przekazem obejmującym teksty zasadnicze, instrukcje medytacyjne oraz nauki wypływające z osobistego doświadczenia mistrzów.

Nyam Gyud zawiera krótkie i rozstrzygające instrukcje wynikające z urzeczywistnienia kolejnych mistrzów. Dotyczą one poglądu, medytacji, działania oraz owocu praktyki. Ich istotą nie jest rozbudowany wykład teoretyczny, ale przekazanie uczniowi najważniejszych punktów potrzebnych do rozpoznania i ustabilizowania naturalnego stanu.

Gyalwa Chaktri

Gyalwa Chaktri jest jednym z najczęściej używanych przewodników praktyki należących do Zhang Zhung Nyen Gyud. Został skomponowany w XIII wieku przez Dru Gyalwę Yungdrunga.

Tekst przedstawia kolejne etapy praktyki Dzogczen w uporządkowanej formie. Obejmuje przygotowanie, praktyki wstępne, uspokojenie umysłu, badanie jego natury, bezpośrednie wprowadzenie, stabilizację rozpoznania oraz integrację praktyki z ciałem, mową, umysłem, emocjami, codziennym doświadczeniem, umieraniem i stanem pośrednim.

Dru Gyalwa Yungdrung skomponował zarówno Gyalwa Chaktri, jak i Piętnaście sesji A-Khrid. Nie oznacza to jednak, że oba teksty należą do jednego cyklu. Ten sam mistrz pozostawił ważne przewodniki dotyczące dwóch różnych przekazów Dzogczen.

3. Drakpa Korsum i Yangtse Longchen

Drakpa Korsum można tłumaczyć jako „Trzy Proklamacje” lub „Trzy Ogłoszenia”. Stanowi on podstawę trzeciego z czterech głównych cykli Dzogczen wyodrębnianych w tej klasyfikacji.

W tradycyjnym określeniu A-Dzog-Nyen właśnie ten nurt reprezentuje element „Dzog”. Nie należy więc mylić nazwy konkretnego przekazu Dzogczen z określeniem Dzogczen jako całej drogi samowyzwolenia.

Źródło przekazu

Cykl jest szczególnie związany z mistrzem Nyachenem Lishu Tagringiem, który według tradycji otrzymał pełny przekaz Drakpa Korsum i przyniósł liczne nauki Bön do Zhang Zhung i Tybetu.

Teksty Drakpa Korsum i Yangtse Longchen należą do tradycji term, czyli nauk ukrywanych w okresach niesprzyjających, a następnie ponownie odnajdywanych, gdy pojawiały się odpowiednie warunki do ich przekazania.

Yangtse Longchen

Yangtse Longchen, czyli „Wielka Przestrzeń Najwyższego Szczytu”, jest obszernym objaśnieniem związanym z Drakpa Korsum.

Drakpa Korsum zawiera zasadnicze nauki cyklu, natomiast Yangtse Longchen szerzej objaśnia ich znaczenie, porządkuje pogląd oraz przedstawia szczegółowe wskazówki dotyczące medytacji i urzeczywistnienia.

Język Yangtse Longchen jest bardziej rozbudowany i analityczny niż zwięzłe instrukcje spotykane w niektórych częściach Zhang Zhung Nyen Gyud. Nie jest to jednak wyłącznie dzieło filozoficzne. Tekst pełni funkcję kompletnego przewodnika po poglądzie, medytacji i owocu Dzogczen.

4. Yetri Thasel i Namkha Truldzo

Yetri Thasel, zapisywany także jako Ye-khri mtha’-sel, jest czwartym z głównych cykli Dzogczen wyróżnianych w tej klasyfikacji.

Cykl zawiera rozbudowane objaśnienia podstawy, natury umysłu, pierwotnej świadomości, sposobu powstawania niewiedzy, możliwych błędów w medytacji oraz metod ich rozpoznawania i usuwania.

Drenpa Namkha

Najważniejszym mistrzem związanym z tym cyklem jest Drenpa Namkha. Tradycja przypisuje mu ogólne objaśnienie Yetri Thasel oraz cykl nauk Namkha Truldzo, czyli „Magiczny Skarbiec Przestrzeni”.

Drenpa Namkha odegrał szczególną rolę w zachowaniu nauk Bön w okresie prześladowań. Wiele przekazów zostało wówczas ukrytych, aby mogły zostać ponownie odnalezione w bardziej sprzyjających czasach.

Najważniejsze teksty

Namkha Truldzo szeroko wyjaśnia między innymi różnicę pomiędzy zwykłym umysłem a pierwotną świadomością, właściwy pogląd Dzogczen oraz błędy i odchylenia, które mogą pojawiać się podczas praktyki.

Ważnym elementem tego przekazu są również linie doświadczenia praktykujących mężczyzn i kobiet. W tradycji zachowały się instrukcje wynikające z urzeczywistnienia mistrzyń i mistrzów, którzy stosowali nauki w indywidualnej praktyce.

W programie Gomdra w Shenten Dargye Ling praktykę Yetri Thasel poprzedza ngöndro według tekstu Drangdon Munsel Dronma, czyli „Lampy rozpraszającej ciemność niewiedzy”.

Jak rozumieć dzierżenie linii?

Nie da się stworzyć prostej tabeli, w której każdemu z czterech cykli przypisany byłby tylko jeden współczesny dzierżawca. Wielcy mistrzowie Yungdrung Bön otrzymują często pełne transmisje kilku albo wszystkich zasadniczych cykli.

Trzeba również odróżnić:

• duchowego zwierzchnika całej tradycji;
• mistrza dzierżącego pełną transmisję danego cyklu;
• nauczyciela upoważnionego do przekazywania określonego tekstu;
• osobę prowadzącą praktykę lub komentarz do wybranej części nauk;
• instytucje odpowiedzialne za zachowanie tekstów, edukacji i linii monastycznych.

Yongdzin Lopön Tenzin Namdak Rinpocze

Yongdzin Lopön Tenzin Namdak Rinpocze był jednym z najważniejszych mistrzów Bön XX i początku XXI wieku. Odegrał wyjątkową rolę w ocaleniu, odtworzeniu i przekazaniu nauk sutry, tantry oraz Dzogczen po opuszczeniu Tybetu.

Podczas ucieczki zabrał ze sobą między innymi bezcenne teksty Zhang Zhung Nyen Gyud. Był współtwórcą odrodzonego klasztoru Menri w Indiach, założycielem klasztoru Triten Norbutse w Nepalu oraz nauczycielem wielu współczesnych mistrzów Bön.

Yongdzin Rinpocze odszedł w parinirwanę 12 czerwca 2025 roku. Linie przekazu, które otrzymał, zachował i przekazał swoim uczniom, są nadal kontynuowane.

Jego Świątobliwość 33. Menri Trizin

Jego Świątobliwość 33. Menri Trizin Lungtok Tenpai Nyima Rinpocze był duchowym zwierzchnikiem tradycji Yungdrung Bön i opatem klasztoru Menri od 1969 roku.

Wspólnie z Yongdzinem Tenzinem Namdakiem odbudował monastyczne, edukacyjne i instytucjonalne podstawy Bön na uchodźstwie. Odpowiadał za zachowanie całego systemu nauk, święceń, rytuałów i linii przekazu.

Jego Świątobliwość 33. Menri Trizin odszedł w parinirwanę 14 września 2017 roku.

Jego Świątobliwość 34. Menri Trizin

Obecnym duchowym zwierzchnikiem światowej wspólnoty Yungdrung Bön i opatem klasztoru Menri jest Jego Świątobliwość 34. Menri Trizin Lungtok Dawa Dargyal Rinpocze.

Został wybrany 1 stycznia 2018 roku w tradycyjnej procedurze Tagdril, a następnie intronizowany jako 34. opat Menri.

Jako Menri Trizin odpowiada za ciągłość całej tradycji: życia monastycznego, edukacji, święceń, rytuałów oraz przekazów sutry, tantry i Dzogczen. Nie oznacza to, że jest jedynym nauczycielem wszystkich cykli, lecz że pełni najwyższą duchową i instytucjonalną funkcję w Yungdrung Bön.

Khenchen Tenpa Yungdrung Rinpocze

Khenchen Tenpa Yungdrung Rinpocze, opat klasztoru Triten Norbutse, jest jednym z najważniejszych żyjących mistrzów i nauczycieli Yungdrung Bön.

Otrzymał rozległe nauki, inicjacje i ustne transmisje od Jego Świątobliwości 33. Menri Trizina oraz Yongdzina Tenzina Namdaka. Od wielu lat przekazuje nauki Dzogczen i prowadzi wieloletnie programy praktyki, w tym nauki związane z głównymi cyklami omawianymi w tym artykule.

Istotną rolę w przekazywaniu nauk pełnią także inni mistrzowie związani z Menri, Triten Norbutse i Shenten Dargye Ling, między innymi Pönlob Tsangpa Tenzin Rinpocze, Khenpo Gelek Jinpa, Khenpo Samten Tsukphud oraz inni wykwalifikowani nauczyciele.

Zakres otrzymanego przekazu i upoważnienia do nauczania zawsze należy jednak odnosić do konkretnego nauczyciela, tekstu i cyklu. Samo prowadzenie kursu nie oznacza automatycznie dzierżenia wszystkich poziomów transmisji.

Cykl nauk a sposób otrzymania przekazu

Nazwę cyklu należy odróżnić od sposobu, w jaki konkretny uczeń otrzymuje nauki.

A-Khrid, Zhang Zhung Nyen Gyud, Drakpa Korsum i Yetri Thasel są nazwami cykli nauk. Wang, lung, tri i ngo sprod określają natomiast formy transmisji otrzymywanej od nauczyciela.

Można zatem otrzymać lung do tekstu Gyalwa Chaktri i praktyczne instrukcje dotyczące jego kolejnych rozdziałów, ale tekst nadal pozostaje częścią Zhang Zhung Nyen Gyud. Podobnie otrzymanie nauk z Piętnastu sesji oznacza pracę w systemie A-Khrid.

Najważniejsze nazwy

Wszystkie cztery cykle należą do Dzogczen tradycji Yungdrung Bön i prowadzą ku rozpoznaniu naturalnego stanu. Różnią się jednak historią przekazu, tekstami źródłowymi, układem praktyk oraz językiem instrukcji.

Zachowanie tych rozróżnień pozwala korzystać z wielu tekstów bez mieszania ich pochodzenia. Kiedy podstawą nauk jest Gyalwa Chaktri, znajdujemy się w przekazie Zhang Zhung Nyen Gyud. Kiedy używane są Piętnaście sesji, pracujemy w systemie A-Khrid. Yangtse Longchen objaśnia Drakpa Korsum, a Namkha Truldzo należy do cyklu Yetri Thasel.